عکس و زندگینامه کامل آتیلا پسیانی، فیلم شناسی و درگذشت
آتیلا پسیانی؛ پرکارترین و پیشگام‌ترین چهره تئاتر تجربی ایران
آتیلا پسیانی (۱۰ اردیبهشت ۱۳۳۶ – ۱۴ مهر ۱۴۰۲) بازیگر، کارگردان و دانش‌آموخته رشته هنرهای نمایشی بود که در طول بیش از چهار دهه فعالیت هنری، یکی از پرکارترین و نوآورترین هنرمندان ایران به‌شمار می‌رفت. سریال‌های گم‌گشته (۱۳۸۰) و چاردیواری (۱۳۸۹) با نقش ماندگار «تقی تاکسی» از شناخته‌شده‌ترین نقش‌آفرینی‌های او هستند و او را به‌عنوان یکی از پیشگامان تئاتر تجربی ایران نسل‌ها می‌شناسند.
جدول مشخصات فردی و هنری
| ویژگی | اطلاعات |
|---|---|
| نام | آتیلا پسیانی |
| تاریخ تولد | ۱۰ اردیبهشت ۱۳۳۶ |
| محل تولد | تهران، ایران |
| تاریخ درگذشت | ۱۴ مهر ۱۴۰۲ (در ۶۶ سالگی) |
| محل درگذشت | پاریس، فرانسه |
| آرامگاه | قطعه هنرمندان بهشت زهرا، ردیف ۱۵۹، شماره ۸ |
| محل تحصیل | دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران |
| پیشه | بازیگر، کارگردان تئاتر |
| سال‌های فعالیت | ۱۳۴۷ تا ۱۴۰۲ |
| همسر | فاطمه نقوی (ازدواج ۱۳۵۷) |
| فرزندان | ستاره و خسرو |
| والدین | جمیله شیخی (مادر) |
| تعداد آثار | بیش از ۴۰ نمایش، حدود ۸۰ فیلم، بیش از ۷۰ مجموعه |
اوایل زندگی، خانواده و آشنایی با صحنه
آتیلا پسیانی در ۱۰ اردیبهشت ۱۳۳۶ در تهران به دنیا آمد. او فرزند بازیگر نامدار، جمیله شیخی بود. در دوران کودکی، پدرش هنگام مأموریتی اداری در بهشهر درگذشت و او همراه مادرش به تهران بازگشت.
اولین تجربه صحنه در ده سالگی
پسیانی در سال ۱۳۴۶ و در ده سالگی، همراه مادرش در تمرین نمایش حکومت زمان‌خان اثر میرزا آقا تبریزی حضور یافت و با بازیگری آشنا شد. او در این نمایش دو نقش «ولیعهد شاه قاجار» و «شاگرد دلاک» را بازی کرد، چراکه بازیگر اصلی این نقش‌ها برای اجرا حاضر نشده بود و به درخواست رکن‌الدین خسروی، پسیانی با بداهه‌کاری‌هایش به جمع بازیگران پیوست. او برای این کار ۲۴۰ تک‌تومانی دستمزد گرفت.
ورود به کارگاه نمایش و دانشکده هنرهای زیبا
او به گفته خودش در ۱۱ سالگی با دیدن نمایشی پژوهشی به این نتیجه رسید که قطعاً در کار نمایش خواهد بود. پسیانی در ۱۶ سالگی وارد «کارگاه نمایش» شد و سپس از دانشکده هنرهای زیبا فارغ‌التحصیل گشت. او در دانشگاه در کلاس‌های استادان بزرگی مانند بهرام بیضایی، حمید سمندریان و شمیم بهار شرکت کرد.
شروع فعالیت سینمایی و تئاتری
نخستین تجربه سینمایی
نخستین تجربه سینمایی او در سال ۱۳۴۸ به تله‌فیلم آرتیست اثر ابراهیم وحیدزاده بازمی‌گردد که ۴۰ ثانیه در آن نقش‌آفرینی کرد.
شروع رسمی
او از سال ۱۳۶۳ حضور در تئاتر را با نمایش هفت‌خان رستم آغاز کرد و بازی در سینما را از سال ۱۳۶۰ با فیلم عفریت تجربه کرد. سال بعد در مرگ سفید حضور یافت که همسرش نیز از بازیگران آن بود. پسیانی مدتی از سینما فاصله گرفت و در سال ۱۳۶۵ با طلسم یکی از برجسته‌ترین نقش‌هایش را بازی کرد.
گروه تئاتر بازی و جایگاه تئاتر تجربی
پسیانی در سال ۱۳۶۸ به همراه همسرش فاطمه نقوی، گروه تئاتر بازی را بنیان‌گذاری کرد. هدف این گروه، توسعه تئاتر تجربی و ادامه راه «کارگاه نمایش» بود. این گروه با سه رویکرد قصه‌پردازی نو، ایده‌های اجرایی (پژوهش صحنه‌ای) و پرفورمنس/تلفیق هنرها، به یکی از فعال‌ترین و پیشروترین گروه‌های تجربی ایران تبدیل شد و پس از کناره‌گیری پسیانی، دخترش ستاره پسیانی سرپرستی آن را بر عهده گرفت.
سبک و ویژگی‌های بازیگری
بخشی از پرکاری پسیانی به دلیل بازی در نقش‌های مکمل، همکاری با طیف متنوعی از سینماگران بدون ملاک‌های ایدئولوژیک، و چهره منعطفی بود که می‌توانست قالب‌های گوناگون به خود بگیرد. فرزاد مؤتمن او را بازیگری تکنیکی با تمرکزی بالا در صحنه دانست که قادر بود نقش‌های پیچیده و روان‌شناختی را به‌گونه‌ای ادراک‌پذیر بازی کند.
نگاه منتقدان و رسانه‌ها
به عقیده ایرنا، پسیانی «درگیری درخوری با نقش پیدا می‌کند و در مواجهه با آن گارد سرسختانه‌ای نمی‌گیرد» و به همین دلیل عمده نقش‌هایش با صمیمیت و راحتی خاصی همراه بوده که سبب شده مخاطب به او نزدیک شود.
کارنامه هنری کامل
تئاتر (به‌ترتیب سال)
| سال | نمایش |
|---|---|
| ۱۳۹۸ | جنایت و مکافات (رضا ثروتی، تالار وحدت، بازیگر) |
| ۱۳۹۷ | نام بُرده (علی اصغر دشتی) |
| ۱۳۹۷ | نمی‌تونم راجع بهش حرف بزنیم |
| ۱۳۹۷ | طناب (بازیگر) |
| ۱۳۹۵ | دیابولیک: رومئو و ژولیت |
| ۱۳۹۵ | باغبان مرگ (آروند دشت آرای) |
| ۱۳۹۴ | باغ آلبالو (به‌علاوه بازیگری) |
| ۱۳۹۳ | سوراخ |
| ۱۳۹۳ | گنگ خواب دیده |
| ۱۳۹۲ | عرق خورشید، اشک ماه |
| ۱۳۹۲ | مخمل آبی |
| ۱۳۸۹ | پروفسور بوبوس (بازیگر و کارگردان) |
| ۱۳۸۸ | کشتی شیطان (نویسنده و کارگردان) |
| ۱۳۸۷ | متابولیک |
| ۱۳۸۳ | نمایشنامه‌خوانی کلاغ و دوچرخه |
| ۱۳۸۲ | نجوای خاک / کالیگولا شاعر خشونت / بحرالغرایب / غلیظ مثل عسل (نمایشنامه‌خوانی) |
| ۱۳۸۱ | بازی در گالری / بسه دیگه خفه شو |
| ۱۳۸۰ | گنگ خواب دیده |
| ۱۳۷۹ | قهوه قجری / درد دل با سگ |
| ۱۳۷۸ | رستخیز |
| ۱۳۷۷ | تبار خون / برف سبز |
| ۱۳۷۶ | اینم از این |
| ۱۳۷۵ | آبی که مار می‌خورد زهر می‌شود / آبی که گاو می‌خورد شیر می‌شود |
| ۱۳۷۳ | بودن یا نبودن / فاطمه عنبر |
| ۱۳۷۲ | بودن یا نبودن / آئورا |
| ۱۳۷۰ | آئورا / واقعه‌خوانی جهاز جادو (کارگردانی) |
| ۱۳۶۹ | مجلس تقلید هفت‌خوان / ارکستر زنان آشویتس / نمایشنامه‌خوانی هرامسا |
| ۱۳۶۷ | چهار تک‌پرده |
| ۱۳۶۳ | هفت‌خوان رستم |
سینما (به‌ترتیب سال)
| سال | فیلم | کارگردان |
|---|---|---|
| ۱۴۰۰ | خیابان آذرشهر، شماره ۳ | کامبیز صفری |
| ۱۴۰۰ | سه جلد | مهدی اسماعیلی |
| ۱۳۹۹ | سیاه باز | حمید همتی |
| ۱۳۹۸ | سلفی با دموکراسی | علی عطشانی |
| ۱۳۹۷ | سرخ‌پوست | نیما جاویدی |
| ۱۳۹۷ | غلامرضا تختی | بهرام توکلی |
| ۱۳۹۶ | جاده قدیم | منیژه حکمت |
| ۱۳۹۵ | میلیونر میامی | مصطفی احمدی |
| ۱۳۹۴ | آشوب / نگار / کارگر ساده نیازمندیم / آخرین بار کی سحر را دیدی؟ / سیانور / نیمه شب اتفاق افتاد / دلبری | — |
| ۱۳۹۳ | آتش‌بس ۲ / مستانه | تهمینه میلانی / محمدحسین فرح‌بخش |
| ۱۳۹۲ | نازنین / نقش نگار | مهدی گلستانه / علی عطشانی |
| ۱۳۹۱ | هیچ‌کجا هیچ‌کس | ابراهیم شیبانی |
| ۱۳۹۰ | زندگی خصوصی (افتخاری) / خودزنی / پل چوبی / تلفن همراه رئیس‌جمهور / یک عاشقانه ساده | — |
| ۱۳۸۹ | در امتداد شهر / سوت پایان / پیتزا مخلوط | — |
| ۱۳۸۸ | نقطه بی‌بازگشت / تهرون / سلام بر عشق | — |
| ۱۳۸۷ | از رئیس‌جمهور پاداش نگیرید / دوزخ، برزخ، بهشت / سفر مرگ / صداها / فرزند صبح / یک وجب از آسمان | — |
| ۱۳۸۶ | موش | شاهد احمدلو |
| ۱۳۸۵ | سه زن / حس پنهان | منیژه حکمت / مصطفی رزاق‌کریمی |
| ۱۳۸۴ | پاداش سکوت / چه کسی امیر را کشت؟ / شبانه / عروسک فرنگی / کارگران مشغول کارند | — |
| ۱۳۸۳ | اسپاگتی در هشت دقیقه / جایی برای زندگی / مجردها | رامبد جوان / محمد بزرگ‌نیا / اصغر هاشمی |
| ۱۳۸۲ | برگ برنده / کما | سیروس الوند / آرش معیریان |
| ۱۳۸۱ | گاهی به آسمان نگاه کن / گاوخونی / سفر به فردا | کمال تبریزی / بهروز افخمی / محمدحسین حقیقی |
| ۱۳۸۰ | شام آخر / نیمه پنهان | فریدون جیرانی / تهمینه میلانی |
| ۱۳۷۹ | آب و آتش / آواز قو / ابر و خورشید | فریدون جیرانی / سعید اسدی / محمدحسین حقیقی |
| ۱۳۷۸ | نسل سوخته / دو زن | رسول ملاقلی‌پور / تهمینه میلانی |
| ۱۳۷۷ | هیوا / هفت سنگ | رسول ملاقلی‌پور / نواب صفوی |
| ۱۳۷۵ | عقرب | گروه کارگردانان |
| ۱۳۷۴ | دیپلمات / شیخ مفید | داریوش فرهنگ / فریبرز صالح و سیروس مقدم |
| ۱۳۷۳ | در کمال خونسردی / روز شیطان | سیامک شایقی / بهروز افخمی |
| ۱۳۷۲ | خاکستر سبز | ابراهیم حاتمی‌کیا |
| ۱۳۷۰ | مسافران | بهرام بیضایی |
| ۱۳۶۹ | دو فیلم با یک بلیت / راز خنجر | داریوش فرهنگ / محمدحسین حقیقی |
| ۱۳۶۸ | پرواز پنجم ژوئن | علیرضا سمیع‌آذر |
| ۱۳۶۷ | کشتی آنجلیکا | محمد بزرگ‌نیا |
| ۱۳۶۵ | طلسم | داریوش فرهنگ |
| ۱۳۶۲ | مرگ سفید | حسین زندباف |
| ۱۳۶۰ | عفریت | فرشید فلک‌نازی |
تلویزیون
| سال | مجموعه | کارگردان | توضیحات |
|---|---|---|---|
| ۱۴۰۰ | برف بی صدا می‌بارد | پوریا آذربایجانی | شبکه ۳ |
| ۱۴۰۰ | هم بازی | سروش محمدزاده | شبکه ۲ |
| ۱۳۹۹ | با خانمان | برزو نیک‌نژاد | شبکه ۳ |
| ۱۳۹۹ | بوم و بانو | سعید سلطانی | محرم ۹۹، شبکه ۲ |
| ۱۳۹۸ | مرضیه | فلورا سام | شبکه ۲ |
| ۱۳۹۶ | زیر پای مادر / خندوانه | بهرنگ توفیقی / رامبد جوان | شبکه ۱ / نسیم |
| ۱۳۹۵ | آرام می‌گیریم / کشیک قلب | روح‌الله سهرابی / حسین مهکام | شبکه ۲ / ۱ |
| ۱۳۹۴ | آسمان من | محمدرضا آهنج | شبکه ۳ |
| ۱۳۹۳ | بزم آخر / خندوانه (مهمان) / پرده‌نشین / انقلاب زیبا / مدینه / بین خومون بمونه | — | — |
| ۱۳۹۲ | بی‌قرار / مادرانه | فلورا سام / جواد افشار | — |
| ۱۳۹۱ | یه تیکه زمین / دیوار / خداحافظ بچه | — | — |
| ۱۳۹۰–۱۳۹۱ | راستش را بگو | محمدرضا آهنج | شبکه ۱ |
| ۱۳۹۰ | سه، پنج، دو | حسین سهیلی‌زاده | شبکه تهران |
| ۱۳۸۸–۱۳۸۹ | چاردیواری | سیروس مقدم | نوروز ۸۹، شبکه ۱ |
| ۱۳۸۸ | عملیات ۱۲۵ سری دوم / رستگاران | — | — |
| ۱۳۸۵–۱۳۸۶ | راه بی‌پایان | همایون اسعدیان | — |
| ۱۳۸۵ | زیر تیغ / آخرین گناه | محمدرضا هنرمند / حسین سهیلی‌زاده | — |
| ۱۳۸۴–۱۳۸۵ | اولین شب آرامش | احمد امینی | شبکه ۳ |
| ۱۳۸۲–۱۳۸۳ | عشق گمشده | حسین سهیلی‌زاده | شبکه ۳ |
| ۱۳۸۰ | گم‌گشته | — | ماه رمضان ۱۳۸۰، شبکه ۱ |
| ۱۳۷۸–۱۳۷۹ | مرگ در سکوت | شهریار بحرانی | شبکه ۱ |
| ۱۳۷۷–۱۳۷۸ | شرکت | عبدالله باکیده | شبکه ۲ |
| ۱۳۷۶ | تله‌تئاتر دست‌های آلوده | صادق هاتفی | — |
| ۱۳۷۵ | سیمرغ / خانواده رضایت | حسین قاسمی‌جامی / حمید امجد و مازیار میری | — |
| ۱۳۷۲–۱۳۷۱ | آپارتمان | اصغر هاشمی | شبکه ۱ |
| ۱۳۷۰ | فراموشخانه (فراماسونری) | عبدالرضا نواب صفوی | — |
| ۱۳۶۳–۱۳۶۲ | محله بهداشت / عالیجناب ببری، طوفان عظیم جنگل | داریوش مودیان / اسماعیل پوررضا | — |
| ۱۳۵۷ | سکوت و سلام | شاهرخ غیاثی | فیلم کوتاه |
| ۱۳۵۶ | لحظه | محمد صالح‌علاء | — |
شبکه نمایش خانگی
| سال | مجموعه | نقش | کارگردان |
|---|---|---|---|
| ۱۴۰۱ | بی‌گناه | فرهنگ کثرتی | مهران احمدی |
| ۱۴۰۱ | آفتاب‌پرست | پلیس | برزو نیک‌نژاد |
| ۱۴۰۰ | مردم معمولی | ایرج جاوید | رامبد جوان |
| ۱۳۹۷ | ممنوعه | یحیی کریمی | امیر پورکیان |
| ۱۳۹۶ | آشوب | — | کاظم راست‌گفتار |
سایر مسئولیت‌های هنری
| سمت | آثار |
|---|---|
| برنامه‌ریز | بهترین بابای دنیا (۱۳۷۰) |
| دستیار کارگردان | بوی پیراهن یوسف (۱۳۷۴)، بهترین بابای دنیا (۱۳۷۰)، دو فیلم با یک بلیت (۱۳۶۹) |
| بازیگردان | سفر به فردا (۱۳۸۰)، هیوا (۱۳۷۷)، بوی پیراهن یوسف (۱۳۷۴)، مسافران (۱۳۷۰) |
| انتخاب بازیگر | مزرعه پدری (۱۳۸۲)، سفر به فردا (۱۳۸۰)، آژانس شیشه‌ای (۱۳۷۶)، بوی پیراهن یوسف (۱۳۷۴) |
| دستیار صحنه و لباس | دیپلمات (۱۳۷۴) |
جوایز و افتخارات
| سال | جشنواره / مراسم | رده | اثر | نتیجه |
|---|---|---|---|---|
| ۱۳۶۵ | پنجمین جشنواره فیلم فجر | لوح زرین بهترین بازیگر نقش مکمل مرد | طلسم | نامزد |
| ۱۳۷۳ | سیزدهمین جشنواره فیلم فجر | سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش اول مرد | در کمال خونسردی | نامزد |
| ۱۳۷۸ | سومین جشن حافظ | تندیس حافظ بهترین بازیگر مرد سینما | دو زن | برنده |
| ۱۳۷۷ | دوره ۴ جشن خانه سینما | تندیس زرین بهترین بازیگر نقش مکمل مرد | نسل سوخته | نامزد |
| ۱۳۸۰ | دوره ۵ جشن خانه سینما | تندیس زرین بهترین بازیگر نقش مکمل مرد | آب و آتش | برنده |
| ۱۳۸۰ | پنجمین جشن حافظ | تندیس حافظ بهترین بازیگر مرد سینما | آب و آتش | نامزد |
| ۱۳۸۱ | ششمین جشن حافظ | تندیس حافظ بهترین بازیگر مرد درام تلویزیونی | گم‌گشته | نامزد |
| ۱۳۸۵ | دوره ۱۰ جشن خانه سینما | تندیس زرین بهترین بازیگر نقش مکمل مرد | چه کسی امیر را کشت؟ | نامزد |
| ۱۳۸۶ | دهمین جشن حافظ | تندیس حافظ بهترین بازیگر مرد درام تلویزیونی | زیر تیغ | نامزد |
| ۱۴۰۲ | چهل‌ودومین جشنواره فیلم فجر | سیمرغ ویژه یک عمر فعالیت هنری (نکوداشت) | — | برنده |
جایزه برجسته تئاتری (تکمیلی)
نمایش «ریچارد سوم» به کارگردانی آتیلا پسیانی، جوایز بازیگری مرد و کارگردانی بخش مسابقه بین‌الملل سی‌امین جشنواره تئاتر فجر را به خود اختصاص داد. همچنین پس از درگذشت او، روز نخست چهل‌وسومین جشنواره تئاتر فجر به نام وی نام‌گذاری شد و در هجدهمین «شب کارگردانان تئاتر» (اردیبهشت ۱۴۰۳) نیز از او نکوداشت به عمل آمد.
زندگی شخصی، حاشیه‌ها و مرگ
زندگی خانوادگی
پسیانی به ندرت با رسانه‌ها گفتگو و مصاحبه اختصاصی داشت. او در سال ۱۳۵۶ با بازیگر فاطمه نقوی آشنا شد و سال بعد ازدواج کرد. این دو صاحب دو فرزند بازیگر، ستاره و خسرو، شدند.
جنجال مصاحبه آبان ۱۴۰۰
پسیانی در آبان ۱۴۰۰ در مصاحبه‌ای با فریدون جیرانی گفت ۱۷ سال است تلویزیون تماشا نمی‌کند و حتی سریال‌های خودش را نمی‌بیند. این اظهارات واکنش‌های گسترده‌ای به همراه داشت و نهایتاً دو روز بعد او با انتشار پستی در اینستاگرام از همکاران و بینندگان تلویزیون عذرخواهی کرد.
بیماری و درگذشت
پسیانی در سال‌های آخر عمر به سرطان مبتلا بود. همزمان با سالروز تولدش، در ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۲ برای او مراسم بزرگداشتی برگزار شد. در ۲۸ شهریور ۱۴۰۲ اعلام شد که در بیمارستانی در فرانسه بستری شده و سرانجام بر اثر عوارض بیماری در ۱۴ مهر ۱۴۰۲ درگذشت. پیکر او در ۱۹ مهر به ایران بازگردانده شد و روز بعد در قطعه هنرمندان بهشت زهرا به خاک سپرده شد.
آخرین حضور عمومی
آخرین حضور عمومی او به مراسم بزرگداشتی بازمی‌گردد که در ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۲ برایش برگزار شد.
میراث هنری و جمع‌بندی
آتیلا پسیانی با بیش از ۴۰ نمایش، حدود ۸۰ فیلم و بیش از ۷۰ مجموعه تلویزیونی، و همچنین بنیان‌گذاری گروه تئاتر بازی، جایگاهی یگانه در تاریخ هنر نمایشی ایران دارد. او با سبک منعطف و تکنیکی خود، از پیشگامان و جریان‌سازان تئاتر تجربی ایران بود و نامش همچنان در میان ماندگارترین هنرمندان معاصر کشور می‌درخشد.
